- Lykilorð:
- Lögreglurannsókn
- Miskabætur
- Skaðabætur
- Sönnun
- Sönnunargögn
- Skaðabótamál
D Ó M U R
Héraðsdóms Reykjavíkur miðvikudaginn 20. júní 2018 í máli nr.
E-372/2017:
A
(Sigrún Ingibjörg Gísladóttir lögmaður)
gegn
Íslenska ríkinu
(Guðrún Sesselja Arnardóttir lögmaður)
Mál þetta, sem dómtekið
var 25. apríl 2018, höfðaði A, [...], hinn 31. janúar 2017, á hendur íslenska ríkinu.
Dómkröfur stefnanda eru þær að stefnda
verði gert að greiða honum skaðabætur að fjárhæð 3.437.760 krónur, með 4,5%
vöxtum skv. 16. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 af 1.937.760 krónum frá 1.
febrúar 2013 til þingfestingardags en frá þeim degi með dráttarvöxtum til
greiðsludags, og með vöxtum skv. 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 af 1.500.000
krónum frá 1. febrúar 2013 til þingfestingardags en frá þeim degi með
dráttarvöxtum til greiðsludags.
Þá krefst stefnandi málskostnaðar að
skaðlausu úr hendi stefnda að teknu tilliti til virðisaukaskatts eins og málið
sé eigi gjafsóknarmál.
Stefndi krefst aðallega sýknu af
öllum kröfum stefnanda í málinu, en til vara lækkunar á dómkröfum stefnanda. Þá
er krafist málskostnaðar, en til vara að málskostnaður verði felldur niður.
Undirritaður dómari tók við máli
þessu 2. janúar 2018 en hafði fram að því engin afskipti haft af rekstri þess.
I
Helstu
málsatvik og ágreiningsatriði
Í máli þessu krefst stefnandi bóta
vegna tjóns og miska sem hann byggir á að hann hafi orðið fyrir vegna aðgerða
lögreglu gagnvart honum 1. febrúar 2013. Þann dag var stefnandi handtekinn
laust fyrir hádegið á Reykjanesbraut, skammt frá Mjódd, eftir að akstur hans
hafði verið stöðvaður, vegna gruns um aðild hans að stórfelldum innflutningi fíkniefna
sem lögregla hafði til rannsóknar. Í kjölfarið fór fram húsleit á heimili hans,
en fyrirfram hafði verið aflað heimildar til leitarinnar með úrskurði
héraðsdómara. Við leitina voru haldlagðir ýmsir munir í eigu stefnanda, þar á
meðal tölvur og farsími. Stefnandi var færður á lögreglustöð og vistaður í
fangaklefa frá kl. 12.20 til 16.36, en meðan á vistun stóð var hann færður til
læknis og er komutími hans þar skráður kl. 14.36. Honum var sleppt úr haldi
laust fyrir kl. hálfsex síðdegis, að lokinni skýrslutöku. Rannsókn lögreglu var
felld niður gagnvart stefnanda 18. apríl sama ár.
Fyrir liggur að lögregla beitti
kylfum við handtöku stefnanda, en umdeilt er hvort aðstæður hafi verið með þeim
hætti að beiting kylfa væri réttlætanleg. Jafnframt er umdeilt fyrir hve mörgum
kylfuhöggum stefnandi varð og hvar á líkamann, en óumdeilt er að hann varð
fyrir áverkum við handtökuna, eins og læknisvottorð er til marks um.
Eftir kæru sem lögmaður stefnanda
beindi til ríkissaksóknara 5. júní 2013 fór fram rannsókn á því hvort stefnandi
hefði verið beittur harðræði við handtökuna. Embætti ríkissaksóknara felldi
niður málið 30. júní 2015, þar sem það sem fram var komið þótti ekki nægjanlegt
eða líklegt til sakfellis. Í kjölfarið, 4. desember 2015, óskaði lögmaður stefnanda
eftir upplýsingum og gögnum frá ríkissaksóknara í tilefni af væntanlegri
málhöfðun, m.a. afhendingar myndskeiðs úr „Eye witness“-búnaði
lögreglubifreiðar sem sýndi handtökuna. Þeirri beiðni hafnaði saksóknari
embættisins með bréfi 10. desember sama ár.
Með bréfi 31. maí 2016 til
ríkislögmanns mun stefnandi hafa krafist þess að viðurkennd yrði bótaskylda
íslenska ríkisins vegna tjóns hans af aðgerðum lögreglu. Því hafnaði embætti
ríkislögmanns með bréfi 6. september sama ár, þar sem aðgerðir lögreglu hefðu
verið nauðsynlegar eins og á stóð og meðalhófs hefði verið gætt.
Í málinu liggur fyrir matsgerð Z dr.
med., sérfræðings í heila- og taugasjúkdómum og mati á líkamstjóni, dags. 26.
janúar 2017, sem stefnandi aflaði á grundvelli 10. gr. skaðabótalaga nr.
50/1993. Í niðurstöðukafla hennar er lýst varanlegum heilsufarslegum
afleiðingum handtökunnar en að niðurstöðum matsgerðarinnar verður nánar vikið í
kafla um málsástæður stefnanda hér á eftir.
Við aðalmeðferð málsins gaf
stefnandi aðilaskýrslu. Þá gáfu skýrslu sem vitni nokkrir lögreglumenn sem komu
að handtöku stefnanda umrætt sinn, auk þess sem framangreindur læknir staðfesti
matsgerð sína fyrir dómi.
II
Málsástæður
stefnanda
Stefnandi byggir á því að hann eigi
rétt á skaðabótum úr hendi stefnda þar sem hann hafi þurft að þola aðgerðir samkvæmt
IX.–XIV. kafla laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála í máli sem fellt var niður
án ákæru í skilningi 1. mgr., sbr. 2. mgr., 228. gr. laganna, en ákvæði þeirrar
lagagreinar er nú að finna óbreytt í 246. gr. sömu laga. Að auki hafi stefnandi
verið beittur óhóflegu harðræði við handtökuna. Byggir stefnandi á því að
lögreglumennirnir hafi umrætt sinn sýnt af sér saknæma og ólögmæta háttsemi. Á
grundvelli fyrrnefndrar 228. gr. laga nr. 88/2008, svo og almennu
sakarreglunnar, 26. gr. skaðabótalaga og meginreglunnar um vinnuveitendaábyrgð
beri stefndi ábyrgð á tjóni sem stefnandi hafi orðið fyrir vegna þessa. Nánar
tiltekið séu málsástæður stefnanda eftirfarandi.
Krafa um skaðabætur á grundvelli 228. gr. sakamálalaga
Stefnandi byggi í fyrsta lagi á því
að hann eigi rétt á bótum samkvæmt 1. mgr., sbr. 2. mgr., 228. gr. laga nr.
88/2008 þar sem hann hafi þurft að þola handtöku, húsleit, leit í bifreið og
haldlagningu, þ.e.a.s. aðgerðir samkvæmt IX., X. og XIII. kafla laga nr.
88/2008, vegna rannsóknar lögreglu í máli sem síðar var fellt niður án ákæru.
Líta beri til þess að um
umfangsmiklar aðgerðir hafi verið að ræða sem falið hafi í sér víðtæk inngrip í
friðhelgi einkalífs stefnanda, sbr. 71. gr. stjórnarskrárinnar nr. 33/1944 og 8.
gr. mannréttindasáttmála Evrópu (MSE). Vegna þessa geri 228. gr. laga nr.
88/2008 ráð fyrir hlutlægri bótaábyrgð stefnda við þessar aðstæður.
Útilokað sé að líta svo á að
stefnandi hafi valdið fyrrgreindum aðgerðum og hafa beri í huga að aðgerðirnar hafi
verið meira íþyngjandi en þörf var á. Í því sambandi beri að líta til þess að
lögreglan hafi brotið sér leið inn á heimili stefnanda, í gegnum glugga, þótt
hún vissi að hann væri ekki heima, enda hafi lögreglan fylgst með honum yfirgefa
heimili sitt nokkrum mínútum áður. Ekkert hafi fundist sem gæti leitt til
sakfellis eða stutt grun lögreglu, en stefnandi hafi þurft að þola það að vera
sviptur eignum sínum.
Loks byggi stefnandi á að ekki verði
litið svo á að lögreglan hafi gætt hófs þegar hún barði stefnanda ítrekað með
kylfum á miðjum vegi um hábjartan dag við handtöku og gerði leit í bifreið
hans. Ekki hafi verið tilefni til aðgerðanna. Þær hafi a.m.k. ekki borið meiri
árangur en svo að málið var fellt niður gagnvart stefnanda tveimur mánuðum
síðar. Líta beri til þessa við ákvörðun bóta.
Óhóflegt harðræði við handtöku
Til viðbótar framangreindu byggi stefnandi
á því að handtaka hans umrætt sinn hafi verið ólögmæt og að framkvæmd hennar
hafi þar að auki verið óþarflega harkaleg og meiðandi í hans garð. Lögmæt
skilyrði til handtökunnar hafi brostið og framkvæmd handtökunnar hafi verið með
þeim hætti að hann eigi rétt til bóta á grundvelli 228. gr. laga nr. 88/2008,
26. gr. skaðabótalaga og almennu sakarreglunnar, en hann hafi orðið fyrir bæði
tímabundnu og varanlegu líkamstjóni vegna handtökunnar.
Skilyrði
1. mgr. 90. gr. laga nr. 88/2008 ekki uppfyllt
Engan megi svipta frelsi nema
samkvæmt heimild í lögum, sbr. 1. mgr. 67. gr. stjórnarskrárinnar, sbr. 1. mgr.
5. gr. MSE. Um grundvallarréttindi sé að ræða og skýra beri allar heimildir
lögreglu til handtöku þröngt. Stefnandi byggi á því að handtakan 1. febrúar
2013 hafi verið ólögmæt enda hafi ekkert tilefni verið til að grípa til slíkrar
þvingunarráðstöfunar og skilyrði 1. mgr. 90. gr. laga nr. 88/2008 hafi ekki
verið uppfyllt.
Ástæða handtökunnar virðist hafa
verið sú að menn sem stefnandi veitti atvinnu hafi verið bornir sökum í
sakamáli án þess að nokkuð benti til þess að stefnandi væri tengdur málinu. Í
þessu felist ekki rökstuddur grunur um refsiverða háttsemi í skilningi 1. mgr.
90. gr. laga nr. 88/2008. Þá verði ekki séð að handtakan hafi verið nauðsynleg
til að koma í veg fyrir áframhaldandi brot, tryggja návist stefnanda eða öryggi
hans eða annarra. Loks hafi ekki verið nauðsynlegt að handtaka stefnanda til að
koma í veg fyrir að hann kynni að spilla sönnunargögnum.
Handtakan hafi samkvæmt
framangreindu falið í sér ólögmæta og saknæma háttsemi og hafi leitt til þess
að stefnandi var sviptur frelsi að ósekju. Þá hafi stefnandi orðið fyrir
tímabundnu og varanlegu líkamstjóni. Stefndi beri vinnuveitandaábyrgð á
lögreglumönnum og eigi stefnandi rétt á bótum vegna þess á grundvelli 228. gr. laga
nr. 88/2008, 5. mgr. 67. gr. stjórnarskrárinnar, sbr. 5. mgr. 5. gr. MSE,
almennu sakarreglunnar og 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga.
Brot gegn meðalhófi í aðgerðum lögreglu
Hvað sem framangreindu líði byggi
stefnandi á því að handtakan hafi gengið mun lengra en nauðsynlegt var, í
andstöðu við 2. ml. 14. gr. lögreglulaga nr. 90/1996, 12. gr. stjórnsýslulaga
nr. 37/1993 og 2. mgr. 93. gr. og 3. mgr. 53. gr. laga nr. 88/2008.
Stefnandi byggi annars vegar á því
að brotið hafi verið gegn framangreindum meðalhófsreglum er hann var
handtekinn, enda hafi slíkt ekki verið nauðsynlegt til að ná fram lögmætu
markmiði. Hins vegar byggi stefnandi á því að jafnvel þótt litið yrði svo á að
skilyrði hefðu verið til að handtaka hann, þá hafi handtakan verið framkvæmd
með þeim hætti að útilokað sé að líta svo á að hófs hafi verið gætt.
Vart þurfi að taka fram að óheimilt sé
að beita sakborninga harðræði umfram það sem lög heimila og nauðsynlegt er til
að vinna bug á mótþróa þeirra gegn lögmætum aðgerðum eða á annan hátt beita þá
ólögmætri þvingun í orði eða verki. Stefnandi telji óljóst hvað lögreglu hafi
gengið til með framgöngu sinni en ljóst sé að með handtökunni og þeim aðferðum
sem þar var beitt hafi stefnanda verið gert meira tjón og óhagræði en
óhjákvæmilegt var. Skýringum lögreglunnar á valdbeitingu við handtökuna í
lögregluskýrslu, dags. 2. febrúar 2013, sé mótmælt sem villandi og
ósannfærandi, en skýrslan skýri m.a. ekki frá því að a.m.k. fjórir lögreglumenn
hafi beitt stefnanda líkamlegu harðræði við handtökuna. Því sé sérstaklega
mótmælt að til þess hafi staðið nokkur nauðsyn. Á því sé byggt að undir engum
kringumstæðum geti verið forsvaranlegt að stefnandi hafi orðið fyrir
líkamstjóni, hvað þá varanlegu, vegna harðræðis lögreglu.
Á tjóni stefnanda og miska sem af
hlaust beri stefndi ábyrgð enda um ólögmætar og saknæmar athafnir að ræða sem falið
hafi í sér að stefnandi hlaut af líkamstjón í skilningi 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga,
auk þess sem vegið hafi verið með ólögmætum hætti gegn frelsi, friði og persónu
stefnanda í skilningi 2. mgr. sömu lagagreinar. Þá hafi af þessu hlotist
tímabundið og varanlegt líkamstjón, en um það vísi stefnandi til fyrirliggjandi
matsgerðar.
Eins og fyrr sagði beri stefndi
vinnuveitandaábyrgð á athöfnum lögreglumanna og sé þannig ljóst að stefnandi eigi
rétt á bótum úr hendi stefnda á grundvelli 228. gr. laga nr. 88/2008, 5. mgr.
67. gr. stjórnarskrárinnar, sbr. 5. mgr. 5. gr. MSE, almennu sakarreglunnar og
1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga.
Óforsvaranlegt sé að starfsmenn
íslenska ríkisins beiti kylfum á borgara að ósekju. Senda þurfi skýr skilaboð
þess efnis við ákvörðun bóta til handa stefnanda.
Framkvæmd handtöku var vanvirðandi í skilningi 68. gr.
stjórnarskrárinnar, sbr. 3. gr. MSE
Stefnandi byggi jafnframt á því að
framkvæmd handtökunnar hafi verið vanvirðandi í skilningi 68. gr. stjórnarskrárinnar,
sbr. 3. gr. MSE. Um hafi verið að ræða óþarflega harkalega og meiðandi
framkvæmd og byggi stefnandi á því að jafnvel þótt tilefni og nauðsyn verði
talin hafa staðið til handtökunnar, þá eigi stefnandi samt sem áður rétt til
bóta samkvæmt XXXVII. kafla laga nr. 88/2008, þar sem málið hafi verið fellt
niður og samkvæmt 26. gr. skaðabótalaga, þar sem framkvæmd handtökunnar hafi
verið vanvirðandi.
Um hafi verið að ræða vanvirðandi
meðferð enda hafi þeir lögreglumenn sem komu að handtökunni farið offari við
framkvæmd hennar með þeim afleiðingum að stefnandi varð fyrir líkamstjóni. Stefnandi
ítrekar að atburðurinn hafi átt sér stað um hábjartan dag á miðjum vegi fyrir
augum allra sem leið áttu hjá.
Þá sé enn fremur ljóst að lögregla
hafi, með vistun stefnanda í fangaklefa án þess að koma honum undir
læknishendur, farið langt út fyrir heimildir sínar og brotið á grundvallarrétti
stefnanda. Stefnandi telji að framkvæmd lögreglumannanna umrætt sinn hafi verið
þannig háttað að stefnandi hafi orðið fyrir vanvirðandi meðferð í skilningi 3.
gr. MSE. Í öllu falli hafi handtakan verið óþarflega harkaleg, meiðandi og
særandi fyrir stefnanda, eins og fyrr var lýst.
Þegar litið sé til heildarmyndar
þeirra atburða sem áttu sér stað þann 1. febrúar 2013 sé ljóst að aðfarir
lögreglu gagnvart stefnanda hafi ekki verið í nokkru samhengi við þá háttsemi
sem honum hafi verið gefin að sök samkvæmt lögregluskýrslum, hvað þá
raunverulegar gjörðir hans. Sé niðurstaða um niðurfellingu máls tveimur mánuðum
síðar skýrasta sönnunin um þetta.
Stefnandi byggi á því að hvert og
eitt framangreindra atriða leiði til bótaskyldu stefnda, og þá sérstaklega
þegar þau séu metin öll saman, enda hafi háttsemi lögreglumanna verið vítaverð
og ágallar á málsmeðferð í heild stórfelldir.
Þótt játa megi þeim sem fari með
opinbert vald nokkurt svigrúm til ákvarðanatöku megi það aldrei leiða til þess
að heimilt sé að standa þannig að málum að það fari í bága við lög og
grundvallarmannréttindi einstaklinga. Þegar út af bregði með svo alvarlegum
hætti sem hér hafi verið lýst beri að bæta það tjón sem orðið hafi.
Miski
Eins og fyrr var lýst byggi
stefnandi á því að hann eigi rétt á bótum vegna handtökunnar, húsleitar, leitar
í bíl og haldlagningar á grundvelli 228. gr. laga nr. 88/2008, enda hafi mál
gegn honum verið fellt niður án ákæru.
Þá byggi stefnandi á því að ekki
hafi verið skilyrði til handtöku og hún gengið mun lengra en nauðsynlegt var,
með þeim hætti að skilyrði séu til skaðabóta á grundvelli 228. gr. laga nr.
88/2008, eins og áður sagði, en jafnframt sakarreglunnar, 1. og 2. mgr. 26. gr.
skaðabótalaga og loks 67., 68. og 71. gr. stjórnarskrárinnar.
Stefnandi byggi á að líta beri til
þess að leit, haldlagning og handtaka teljist vera alvarleg inngrip í friðhelgi
einkalífs borgara. Almennt sé talið að slík brot leiði ein og sér til miskabóta
og beri að líta til þess að stefnandi hafi verið beittur miklu harðræði um
hábjartan dag fyrir allra augum.
Stefnandi hafi leitað til læknis
vegna áverka sem hann hlaut við handtökuna og liggi fyrir læknisvottorð um þær
afleiðingar. Lýstir atburðir hafi bæði valdið stefnanda líkamlegri og andlegri
vanlíðan. Í læknisvottorði, dags. 10. október 2016, komi fram að stefnandi hafi
ekki enn náð fullum bata, en hann sé með verki í stoðkerfi, þá sérstaklega
vinstra hné og baki. Þá glími hann við kvíða og svefntruflanir og hafi þurft
lyf vegna þess. Þá liggi fyrir matsgerð sem staðfesti að stefnandi hafi hlotið
bæði tímabundið og varanlegt líkamstjón vegna atviksins og beri að líta það
mjög alvarlegum augum hversu miklar afleiðingar hafi hlotist af þessum
atburðum.
Stefnandi krefjist miskabóta samtals
að fjárhæð 1.500.000 krónur vegna háttsemi lögreglunnar þann 1. febrúar 2013.
Þess sé krafist að stefnda verði gert að greiða stefnanda vexti samkvæmt 1.
mgr. 8. gr. laga um vexti og verðtryggingu af miskabótunum frá þeim degi til
þingfestingardags, en frá þeim degi dráttarvexti samkvæmt 1. málsl. 1. mgr. 9.
gr., sbr. 1. mgr. 6. gr. sömu laga. Í því sambandi sé bent á að stefndi hafi
þegar verið krafinn um viðurkenningu á bótaskyldu en ekki orðið við henni, þó
að um hlutlæga bótaábyrgðarreglu sé að ræða.
Líkamstjón
Stefnandi byggi á því að hann hafi
orðið fyrir líkamstjóni við handtökuna þann 1. febrúar 2013 og vísi um það til
áðurnefndrar matsgerðar, dags. 26. janúar 2017.
Niðurstaða matsins sé sú að
heilsufar stefnanda hafi verið orðið stöðugt þann 1. ágúst 2013
(stöðugleikapunktur). Tímabundin óvinnufærni samkvæmt 2. gr. skaðabótalaga teljist
engin vera en stefnandi teljist hafa verið veikur án rúmlegu í skilningi 3. gr.
skaðabótalaga í þrjár vikur frá 1. febrúar 2013 að telja. Varanlegur miski
stefnanda samkvæmt 4. gr. skaðabótalaga vegna atviksins teljist vera 18 stig
samkvæmt matsgerðinni og hafi þá verið tekið tillit til fyrri heilsufarssögu
til lækkunar. Sundurliðist miskinn þannig að 5 stig séu talin vegna háls- og
lendhryggjar, 3 stig vegna kvíða, 2 stig vegna brjóstkassa, 5 stig vegna hægra
læris og 3 vegna vinstra hnés. Niðurstaða matsins sé sú að atvikið hafi ekki
leitt til varanlegrar fjárhagslegrar örorku samkvæmt 5.–7. gr. skaðabótalaga.
Á grundvelli fyrirliggjandi
matsgerðar, sbr. 10. gr. skaðabótalaga, og með vísan til alls framangreinds
geri stefnandi kröfu um bætur vegna 3. gr. og 4. gr. skaðabótalaga, samtals að
fjárhæð 1.937.760 krónur. Stefnandi áskilur sér í stefnu rétt til þess að láta
dómkveðja matsmann undir rekstri málsins og breyta kröfugerð sinni, þ.á.m. til
hækkunar ef ný gögn eins og matsgerð dómkvadds matsmanns gefa tilefni til þess,
svo sem vegna þess að afleiðingar atburðarins hafi verið aðrar og/eða meiri.
Uppreiknuð krafa samkvæmt 3. og 4.
gr. skaðabótalaga miðist við lánskjaravísitölu í janúar 2017 (8656) og sundurliðist
þannig:
1. Bætur skv. 3. gr. skaðabótalaga: 21
x 700 (8656/3282) = 21 x 1850 = 38.850 krónur
2. Bætur skv. 4. gr. skaðabótalaga: 18%
x 4.000.000 (8656/3282) = 18% x 10.549.500 = 1.898.910 krónur
Samtals: 38.850 + 1.898.910 =
1.937.760 krónur
Þá sé krafist vaxta samkvæmt 1. mgr.
16. gr. skaðabótalaga af kröfunni með vísan til 3. og 4. gr. skaðabótalaga frá
1. febrúar 2013 til þingfestingardags, en frá þeim degi sé krafist dráttarvaxta
til greiðsludags, sbr. 2. mgr. 16. gr. skaðabótalaga.
Samtals hljóði krafa stefnanda
þannig upp á 1.500.000 krónur (miskabótakrafa), 38.850 krónur (þjáningabætur)
og 1.898.910 krónur (varanlegur miski), eða alls 3.437.760 krónur.
Vextir reiknist frá 1. febrúar 2013,
þegar atburðir sem krafist er bóta vegna áttu sér stað. Miskabótakrafa skv. 26.
gr. skaðabótalaga beri vexti skv. 1. mgr. 8. gr. vaxtalaga en bótakröfur skv.
3. gr. og 4. gr. skaðabótalaga beri vexti skv. 16. gr. skaðabótalaga. Krafist sé
dráttarvaxta skv. 1. mgr. 6. gr. vaxtalaga frá þingfestingardegi.
Í stefnu skoraði stefnandi á stefnda
að leggja fram allar myndbandsupptökur, skýrslur og önnur gögn sem orðið hefðu til
vegna handtökunnar.
III
Málsástæður
stefnda
Samkvæmt greinargerð er aðalkrafa
stefnda um sýknu byggð á eftirtöldum málsástæðum:
Skilyrði 1. mgr. 90. gr. laga nr. 88/2008 um handtöku
uppfyllt
Stefndi vísar til málsatvikalýsingar
í greinargerð og kveður af henni mega vera ljóst að er stefnandi var handtekinn
hafi leikið á rökstuddur grunur um að hann ætti aðild að innflutningi á miklu
magni af fíkniefnum til landsins. Hafi hann þannig verið undir rökstuddum grun
um að hafa framið brot sem sætt gæti ákæru og jafnframt telji stefndi ljóst að
handtakan hafi verið nauðsynleg til að tryggja návist hans og koma í veg fyrir
að hann spillti sönnunargögnum. Stefndi byggi þannig á því að skilyrði 1. mgr.
90. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála hafi verið uppfyllt í hvívetna og
þar með einnig skilyrði 1. mgr. 67. gr. stjórnarskrárinnar, sbr. 1. mgr. 5. gr.
mannréttindasáttmála Evrópu (MSE). Stefndi telji ljóst að hvorki hafi verið um
ólögmæta né saknæma háttsemi að ræða af hálfu lögreglumanna og að stefnandi
hafi ekki verið sviptur frelsi að ósekju. Á því sé byggt af hálfu stefnda að
skilyrði bótaskyldu samkvæmt 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 og
almennu sakarreglunni séu ekki fyrir hendi og að skaðabætur verði ekki dæmdar í
málinu á þeim grundvelli, enda hafi handtaka stefnanda í alla staði verið lögformleg
og tilefnið skýrt, eins og áður var rakið.
Skilyrði 74. og 75. gr. laga nr. 88/2008 um húsleit voru
uppfyllt
Stefndi byggir á því að skilyrði
húsleitar samkvæmt 1. og 3. mgr. 74. gr., sbr. 1. mgr. 75. gr., laga nr.
88/2008 hafi verið uppfyllt. Til grundvallar húsleit hafi legið úrskurður
Héraðsdóms Reykjaness í máli nr. R-76/2013, sem kveðinn hafi verið upp sama dag
og aðgerðir lögreglu gagnvart stefnanda fóru fram. Í úrskurðinum hafi verið
fallist á kröfu lögreglustjóra um húsleit með vísan til rannsóknarhagsmuna og
tekið fram að húsleit gæti skipt miklu fyrir rannsókn málsins. Þá sé að mati
stefnda ljóst að við leitina hafi lögregla farið eftir ákvæðum framangreindra
laga og hagað leitinni í samræmi við viðurkennt verklag. Mikilvægt hafi verið
að tryggja vettvang og ekki hafi verið gengið lengra en nauðsyn krafði, en leit
hafi ekki hafist fyrr en verjandi stefnanda hafi verið kominn á staðinn.
Gætt var meðalhófs við handtöku og framkvæmd hennar var
ekki vanvirðandi
Stefndi hafnar því alfarið að
lögregla hafi brotið gegn meðalhófi við handtökuna og að handtakan hafi gengið
mun lengra en nauðsynlegt var, í andstöðu við 2. ml. 14. gr. lögreglulaga nr.
90/1996, 12. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993 og 2. mgr. 93. gr. og 3. mgr. 53.
gr. laga nr. 88/2008.
Stefnandi hafi ítrekað komið við
sögu lögreglu vegna ýmiss konar mála, meðal annars í tengslum við ofbeldis- og
hótunarbrot. Þá hafi lögreglu borist tilkynningar um vopnaburð af hans hálfu,
þ. á m. að hann gengi daglega um með skammbyssu. Jafnframt sé stefnandi
hávaxinn og mjög sterklegur og lögreglumenn hafi einnig séð stóran hund í
bifreið hans, þótt ekki hafi þeir séð nákvæmlega af hvaða tegund hundurinn væri.
Lögregla hafi því haft fullt tilefni til að telja að stefnandi gæti verið
hættulegur. Þess beri jafnframt að geta að stefnandi hafi áður verið handtekinn
vegna annarra stórfelldra og þaulskipulagðra brota, nánar tiltekið vegna
umfangsmikils peningaþvættis þar sem komið hafi verið undan hátt í 300 milljóna
króna ávinningi af fjársvikum á hendur ríkinu, auk stórfellds
fíkniefnalagabrots á árunum 2009 og 2010. Með dómi Héraðsdóms Reykjaness þann
11. apríl 2017 í máli nr. S-126/2016 hafi stefnandi hlotið tveggja og hálfs árs
fangelsi fyrir framangreind brot sín, en refsingin hafi verið skilorðsbundin
vegna mikils dráttar á meðferð málsins hjá lögreglu og ákæruvaldi. Fjöldi
einstaklinga hafi verið meðákærðir og dæmdir í málinu, en sýnt hafi þótt að
stefnandi hefði leikið lykilhlutverk við skipulagningu og framkvæmd brotanna.
Allt framangreint hafi gefið lögreglu fullt tilefni til að nálgast stefnanda af
ítrustu varúð og varkárni, enda hafi hún metið það svo að stefnandi gæti verið
hættulegur.
Stefnandi hafi ekki sinnt fyrirmælum
lögreglu um að stöðva akstur bifreiðar sinnar, en honum hafi mátt vera ljóst að
lögregla vildi hafa afskipti af honum. Stefnandi hafi verið handtekinn við
fjölfarna umferðargötu og aðstæður á vettvangi hafi því verið þannig að
réttlætanlegt hafi verið talið að lögreglumenn væru með kylfur í viðbragðsstöðu
við handtökuna. Þá hafi stefnandi ekki heldur sinnt fyrirmælum lögreglu er hann
stöðvaði aksturinn, hvorki um að koma samstundis út úr bifreiðinni né um að
leggjast á jörðina, auk þess sem hann hafi veitt mótspyrnu við handtökuna. Hafi
valdbeiting lögreglu og meðferð og notkun valdbeitingartækja og vopna verið talin
nauðsynleg vegna framangreindrar hegðunar stefnanda.
Af hálfu stefnda sé byggt á því að
notkun og beiting lögreglu á kylfu við handtökuna hafi uppfyllt reglur um
valdbeitingu lögreglumanna og meðferð og notkun valdbeitingartækja og vopna frá
22. febrúar 1999. Sé þar einkum vísað til til b- og e-liðar 16. gr. um notkun
kylfu, þar sem segi að lögreglu sé heimilt að nota kylfu þegar brýna nauðsyn
beri til, m.a. til að handtaka hættulega brotamenn og til að knýja fram hlýðni
við skipun sem ekki er fylgt, enda sé nauðsynlegt að henni sé framfylgt
tafarlaust. Þá byggi stefndi á því að beiting kylfunnar hafi verið í samræmi
við 17. gr. framangreindra reglna, þar sem segi að kylfu skuli beita með þeirri
aðgæslu að ekki hljótist af meira hnjask eða meiðsl en þörf krefur og að
lögreglumenn skuli leitast við að hæfa handleggi og fætur. Af hálfu stefnanda hafi
því verið haldið fram að lögregla hafi slegið hann með kylfu um allan líkamann,
m.a. í höfuðið, en því sé alfarið hafnað af hálfu stefnda. Framburði stefnanda
um fjölda kylfuhögga og hvar þau lentu sé því hafnað, enda fái sú frásögn
hvorki stoð í myndbandsupptöku úr lögreglubifreiðinni né framburði viðstaddra
lögreglumanna. Sama sé að segja um framburð stefnanda þess efnis að einn
lögreglumannanna hafi staðið á höfði hans og viðhaft óviðurkvæmileg ummæli,
þeim framburði sé alfarið hafnað sem röngum og ósönnuðum.
Áverkavottorð sem liggi fyrir í
málinu, dags. 14. apríl 2012, reki ýmsa áverka sem stefnandi hafi hlotið við
handtökuna. Af hálfu stefnda sé vottorðið ekki dregið í efa efnislega, en eins
og að framan greinir sé deilt um fjölda högga með kylfu og hvar höggin lentu.
Lögreglumaðurinn Y hafi viðurkennt að hafa veitt stefnanda 2–3 högg með
kylfunni í lærið. Þá hafi einn annar lögreglumaður viðurkennt að hafa ætlað að
slá stefnanda í lærið með kylfu, en höggið hafi geigað og lent með miklum
skelli í bifreið stefnanda. Hafi síðastnefndur framburður í raun verið staðfestur
af stefnanda sjálfum, sem og með framburði annarra lögreglumanna. Ekkert liggi
fyrir um að aðrir lögreglumenn hafi beitt kylfum, þótt einhverjir þeirra hafi
verið með kylfu í viðbragðsstöðu. Samkvæmt framansögðu sé framburði stefnanda
um fjölda kylfuhögga um allan líkamann vísað á bug sem beinlínis röngum og
ósönnuðum.
Af hálfu stefnda sé því einnig
alfarið mótmælt að framkvæmd handtöku hafi verið vanvirðandi í skilningi 68.
gr. stjórnarskrár, sbr. 3. gr. MSE, eins og haldið sé fram í stefnu. Jafnframt sé
því mótmælt að óhæfilegur dráttur hafi orðið á því að stefnandi yrði færður
undir læknishendur, sem hafi falið í sér vanvirðandi meðferð í skilningi 3. gr.
MSE. Áverkar stefnanda hafi ekki verið þess eðlis að þeir krefðust tafarlausrar
læknisskoðunar, en stefnandi hafi verið vistaður í fangaklefa í um tvær
klukkustundir, áður en farið hafi verið með hann á slysadeild. Verði það ekki
talinn óhæfilegur dráttur, né heldur ómannúðleg eða vanvirðandi meðferð í
skilningi umræddra ákvæða stjórnarskrár og MSE.
Vísist í þessu sambandi nánar til
alls þess sem rakið hafi verið, en að mati stefnda hafi verið gætt meðalhófs
við handtökuna og lögreglumenn hafi ekki farið offari við hana, eins og
myndbandsupptaka af handtökunni beri raunar með sér. Þá skuli áréttað að
ríkissaksóknari hefur rannsakað það hvort lögreglumenn hafi við handtöku
stefnanda brotið gegn ákvæðum lögreglulaga og almennra hegningarlaga.
Niðurstaða þeirrar rannsóknar hafi verið sú að ekkert væri komið fram í málinu
sem styddi þann framburð stefnanda að lögreglumenn hafi farið offari eða beitt
meiri hörku en því valdi sem rétt hafi verið að beita við handtöku stefnanda,
eins og aðstæður voru á þeim tíma sem hún fór fram. Í niðurstöðu
ríkissaksóknara, bls. 12, komi einnig fram að meðal gagna málsins hafi verið upptaka
úr myndavélabúnaði tveggja lögreglubifreiða og að handtakan sjáist á annarri
upptökunni. Sé því sem fram komi á upptökunni ítarlega lýst undir kafla VIII á
bls. 12 í niðurstöðu ríkissaksóknara og af því sem þar sé rakið verði ekki séð
að framburður stefnanda um handtökuna fái staðist, heldur styðji upptakan þvert
á móti framburð þeirra lögreglumanna sem komið hafi að handtökunni, en
framburður þeirra sé einnig rakinn í niðurstöðu ríkissaksóknara. Sérstaklega
mótmæli stefndi því sem komi fram á bls. 2 í stefnu, þar sem því sé haldið fram
að fram lagðar ljósmyndir sýni þegar stefnandi hafi verið sleginn með kylfum.
Þetta sé alrangt, enda sýni ljósmyndirnar einungis tvo lögreglumenn með kylfur
sínar í viðbragðsstöðu, en það hafi einmitt komið fram í framburði
lögreglumannanna við rannsókn ríkissaksóknara. Vísar stefndi einnig til síðari
umfjöllunar um áskorun í stefnu um framlagningu myndbandsupptökunnar.
Hlutlæg bótaregla 228. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð
sakamála
Stefndi rekur í greinargerð sinni ákvæði
1. og 2. mgr. 228. gr. laga nr. 88/2008, sem nú er að finna óbreytt í 246. gr.
sömu laga, og bendir á að stefnandi hafi neitað að fara að fyrirmælum lögreglu
og streist á móti handtöku. Aðgerðir lögreglu hafi verið nauðsynlegar eins og á
stóð og verið í samræmi við meðalhóf. Í bótamáli sem þessu hljóti stefnandi
sjálfur að bera ábyrgð á því að hann streittist á móti handtöku og neitaði að
hlýða fyrirmælum lögreglu, sem leiddi til þess að valdi var beitt við
handtökuna, m.a. með notkun kylfu. Hefði stefnandi hlýtt fyrirmælum lögreglu,
svo sem honum hafi borið skylda til að lögum, þá megi ætla að handtakan hefði
gengið hnökralaust og afar ólíklegt að hann hefði hlotið nokkra áverka vegna
hennar, eða í það minnsta líklegt að þeir áverkar hefðu orðið óverulegir. Hin
hlutlæga bótaregla 228. gr. laga nr. 88/2008 styðji ekki, frekar en aðrar
bótareglur, kröfugerð stefnanda eins og hún sé sett fram. Sýknukrafa stefnda sé
af þessum ástæðum byggð á 2. mgr. 228. gr. laganna. Sú regla sé undantekning
frá hinni hlutlægu reglu lagaákvæðisins og eigi við þegar sakborningur hefur
valdið eða stuðlað að þeim aðgerðum sem hann reisir kröfu sína á. Að mati
stefnda eigi þetta ákvæði við í þessu máli, þar sem stefnandi hafi sjálfur kosið
að virða ekki fyrirmæli lögreglu og streitast á móti handtökunni. Með þeim
hætti hafi stefnandi sjálfur orðið valdur að þeim valdbeitingaraðferðum sem
beitt var umrætt sinn eða í það minnsta stuðlað að þeim með framkomu sinni.
Stefnandi beri því sjálfur ábyrgð á því að beita þurfti valdi við handtökuna og
verði að taka afleiðingum þess. Kröfugerð stefnanda sé þar af leiðandi andstæð
ákvæðum sakamálalaga um hlutlæga ábyrgð, sbr. 2. mgr. 228. gr. laga nr.
88/2008, sem og öðrum ákvæðum íslensks réttar um sakarábyrgð.
Með hliðsjón af öllu framansögðu beri
því að sýkna stefnda af bótakröfu stefnanda.
Varakrafa um lækkun
Til vara krefst stefndi lækkunar á
dómkröfum stefnanda, komist dómurinn að þeirri niðurstöðu að hin hlutlæga regla
228. gr. laga nr. 88/2008 eigi við, þrátt fyrir það sem rakið hafi verið hér að
framan.
Dómkrafa stefnanda sé að mati
stefnda of há. Handtaka stefnanda hafi verið nauðsynleg í því skyni að tryggja
nærveru hans og koma í veg fyrir að sönnunargögnum yrði spillt. Aðstæður á
vettvangi hafi verið erfiðar og það sé mat stefnda að stefnandi hafi í það
minnsta stuðlað að því að aðgerðirnar gegn honum urðu með þeim hætti sem raun
bar vitni og því beri að lækka bætur til hans með vísan til 2. mgr. 228. gr.
laganna. Dæmdar bætur verði að taka mið af aðstæðum við handtökuna og þeirri
staðreynd að stefnandi hafi neitað að fara að fyrirmælum lögreglu og streist á
móti handtökunni. Auk þess verði bæturnar að endurspegla eðlilegt tjón
stefnanda með hliðsjón af dómaframkvæmd í sambærilegum málum. Í þessu sambandi bendir
stefndi á að matsgerðar Z, dags 26. janúar 2017, hafi verið aflað einhliða af stefnanda,
án þess að stefndi hefði átt þar nokkra aðkomu. Réttur til að óska eftir mati
dómkvaddra matsmanna á meintum afleiðingum af handtöku stefnanda sé áskilinn, en
stefndi dragi í efa niðurstöður matsgerðarinnar, sérstaklega að við matið hafi
nægilegt tillit verið tekið til slyss sem stefnandi hafi orðið fyrir á árinu
2007.
Rannsóknaraðgerðir lögreglu, bæði
handtaka stefnanda, húsleitin á heimili hans, sem og haldlagning muna, hafi
verið nauðsynlegar í ljósi atvika og hvorki ólögmætar né saknæmar. Stefnandi hafi
verið afar ósamvinnuþýður, eins og rakið hafi verið, og stefndi telji að til
alls þessa verði dómurinn að taka tillit, ef á reynir. Beri því að lækka
dómkröfur stefnanda verulega, fari svo að dómurinn telji að hin hlutlæga
bótaregla 228. gr. laga nr. 88/2008 eigi við í málinu.
Stefndi mótmæli að öðru leyti öllum
dómkröfum og málsástæðum stefnanda. Miskabótakröfu stefnanda samkvæmt 26. gr.
skaðabótalaga sé mótmælt sérstaklega, enda hafi ekki verið fyrir að fara neinni
sök hjá starfsmönnum stefnda og saknæmisskilyrði ákvæðisins séu ekki uppfyllt.
Í greinargerð stefnda er vikið að
áskorun í stefnu um að leggja fram allar myndbandsupptökur, skýrslur og önnur
gögn sem orðið hafi til vegna handtökunnar. Er þar bent á bréf ríkissaksóknara
til lögmanns stefnanda, dags. 10. desember 2015, þar sem beiðni um afhendingu
myndbandsupptaka hafi verið hafnað, með vísan til þess að slíkar upptökur teljist
ekki til skjala máls, sbr. dóm Hæstaréttar í máli nr. 205/2012. Hafi ríkissaksóknari
tekið fram að aðgangur að slíkum gögnum hafi sætt takmörkunum og í framkvæmd
hafi verið miðað við að efni þeirra yrði ekki afhent, en þess í stað væri unnt
að kynna sér efni upptaka á lögreglustöð eða skrifstofu ríkissaksóknara. Þá
bendir stefndi á að við rannsókn ríkissaksóknara á kæru stefnanda vegna ætlaðs
harðræðis við handtöku hafi stefnanda verið sýnt myndskeið sem hafði að geyma
myndir af handtökunni. Þá sé í bréfi ríkissaksóknara frá 30. júní 2015 að finna
ítarlega lýsingu á því sem fram komi á myndbandsupptökunni sem sýni handtökuna.
Með vísan til þessarar afstöðu ríkissaksóknara telji stefndi sér ekki fært að
verða við áskorun stefnanda um að leggja fram umræddar myndbandsupptökur.
IV
Niðurstaða
Stefnandi reisir bótakröfu sína
einkum á hlutlægri bótareglu 246. gr. laga nr. 88/2008, sem á þeim tíma sem um
ræðir var að finna í 228. gr. sömu laga. Samkvæmt 1. og 2. mgr. þeirrar
lagagreinar á maður sem borinn hefur verið sökum í sakamáli rétt til bóta vegna
aðgerða samkvæmt IX.–XIV. kafla laganna ef mál hans hefur verið fellt niður eða
hann verið sýknaður með endanlegum dómi án þess að það hafi verið gert vegna
þess að hann var talinn ósakhæfur. Þó má, samkvæmt síðari málslið 2. mgr.,
fella niður bætur eða lækka þær ef sakborningur hefur valdið eða stuðlað að
þeim aðgerðum sem hann reisir kröfu sína á. Fyrir liggur að stefnandi sætti
aðgerðum samkvæmt IX., X. og XIII. kafla laganna, þ.e. handtöku, húsleit og
haldlagningu muna, vegna rannsóknar lögreglu á máli sem fellt var niður
gagnvart honum með bréfi ríkissaksóknara 18. apríl 2013. Á hann því rétt til
skaðabóta frá stefnda vegna þessara aðgerða, nema því aðeins að telja megi hann
sjálfan hafa valdið eða stuðlað að þeim, líkt og stefndi byggir á.
Samkvæmt gögnum málsins og
vitnisburði lögreglumanna fyrir dómi var stefnandi handtekinn umrætt sinn, 1.
febrúar 2013, vegna gruns um aðild hans að innflutningi mikils magns fíkniefna
sem lögregla hafði lagt hald á fáeinum dögum fyrr. Beindist grunur að stefnanda
vegna framburðar tveggja manna, sem úrskurðaðir höfðu verið í gæsluvarðhald
vegna málsins, um að þeir hefðu fundað í a.m.k. þrígang á og við heimili
stefnanda.
Úrskurður héraðsdómara um heimild
til húsleitar á heimili stefnanda var kveðinn upp sama dag og stefnandi var
handtekinn. Samkvæmt framburði lögreglumanna fyrir dómi voru atvik þau að
lögregla vaktaði heimili hans á meðan beðið var úrskurðar dómara og stóð til að
kveðja dyra þegar húsleitarheimild lægi fyrir, handtaka stefnanda og færa hann
til yfirheyrslu vegna málsins. Í ljósi fyrirliggjandi gagna verður að leggja
til grundvallar að heimild hafi staðið til þess að handtaka stefnanda vegna
rökstudds gruns um aðild hans að málinu, sbr. 1. mgr. 90. gr. laga nr. 88/2008.
Áður en til þess kom að húsleitarheimild
bærist í hendur lögreglu gerðist það að stefnandi yfirgaf heimili sitt á
bifreið sinni. Hófst þá eftirför lögreglu og var óskað aðstoðar sérsveitar
lögreglu þar sem stefnandi var talinn hættulegur. Eins og gögnum málsins er
háttað verður það mat lögreglu ekki dregið í efa. Er þar m.a litið til
útskriftar úr dagbók lögreglu frá árinu 2011 sem lögð var fram eftir að afmáðar
höfðu verið persónuupplýsingar um aðra en stefnanda og eru mótmæli stefnanda
gegn því að litið verði til þess skjals haldlaus.
Samkvæmt framburði lögreglumanna var
stefnanda gefið stöðvunarmerki er hann beið á rauðu ljósi við gatnamót
Bústaðavegar og Reykjanesbrautar. Deilt er um það hvort stefnandi hafi virt
stöðvunarmerki lögreglu að vettugi, en stefnandi heldur því fram að hann hafi
ekki orðið var við stöðvunarmerki lögreglu fyrr en komið var út á
Reykjanesbraut og í fyrstu ekki áttað sig á því að þau væru ætluð sér. Þegar
hann áttaði sig á því hafi hann leitað að heppilegum stað til að stöðva
bifreiðina, en um sé að ræða mikla umferðaræð þar sem erfitt sé að stöðva. Mun
hann hafa stöðvað bifreiðina á Reykjanesbraut nálægt afrein að Breiðholtsbraut.
Að virtum framburði lögreglumanna fyrir dómi er ósannað að stefnandi hafi vitað
að hann sætti eftirför eða mátt átta sig á því að stöðvunarmerki lögreglu væru
honum ætluð fyrr en komið var inn á Reykjanesbraut. Getur framburður
lögreglumanns sem taldi stefnanda hafa séð lögreglu í baksýnisspegli ekki
hnekkt þeirri ályktun. Þá varð ekki ráðið af framburði lögreglumanna að
stefnandi hefði aukið hraðann eða reynt að stinga lögreglu af áður en hann
stöðvaði bifreiðina á framangreindum stað. Eins og aðstæðum var háttað, þar sem
um stofnæð er að ræða, verður það ekki lagt stefnanda til lasts að hafa ekki
stöðvað bifreiðina fyrr en hann gerði.
Fyrir liggur að lögreglumenn sem
komu að handtöku stefnanda höfðu á lofti kylfur. Sjást a.m.k. fjórir
lögreglumenn á fyrirliggjandi ljósmyndum úr „Eye witness“-búnaði
lögreglubifreiðar og er upplýst að lögreglumenn sem tóku þátt í aðgerðinni voru
fleiri, þ.e. áhafnir a.m.k. þriggja merktra og ómerktra lögreglubifreiða. Er
óumdeilt að a.m.k. tveir lögreglumenn beittu kylfum sínum, annar með því að slá
stefnanda að eigin sögn tvö til þrjú högg í læri stefnanda, en högg hins
lögreglumannsins geigaði og lenti á bifreið stefnanda. Stefndi varð ekki við
áskorun stefnanda um að leggja fram í málinu myndskeið úr „Eye witness“-búnaði
lögreglubifreiðar, og hefur gefið á því vissar skýringar. Fyrir liggur lýsing
saksóknara á efni myndskeiðsins í niðurfellingarbréfi ríkissaksóknara frá 30.
júní 2015, ásamt útprentuðum ljósmyndum úr myndskeiðinu. Eins og gögnum málsins
er háttað, þ.m.t. læknisfræðilegum gögnum og framburði vitna fyrir dómi, verður
ekki fallist á það með stefnanda að leggja beri til grundvallar þá lýsingu hans
að hann hafi verið sleginn fjölda kylfuhögga, m.a. á höfuð, af mörgum
lögreglumönnum.
Stefndi byggir á því að notkun kylfa
hafi verið réttlætanleg miðað við aðstæður og samræmst reglum um valdbeitingu
lögreglumanna og meðferð og notkun valdbeitingartækja og vopna, sem settar voru
í dóms- og kirkjumálaráðuneytinu 22. febrúar 1999. Vísar stefndi í því efni til
þess að stefnandi hafi verið talinn hættulegur og að handtakan hafi farið fram
á hættulegum stað, þ.e. mikilli umferðaræð. Eins og fyrr sagði verður það mat
lögreglu að stefnandi gæti verið hættulegur ekki dregið í efa. Eins og aðstæðum
var háttað verður ekki fundið að því að kylfur hafi verið hafðar á lofti við
handtöku hans. Öðru máli kann að gegna um beitingu kylfu á líkama hans og
verður nú að því vikið.
Sá lögreglumaður sem sló stefnanda
með kylfu bar fyrir dómi að stefnandi hefði ekki hlýtt fyrirmælum um að stíga
út úr bifreiðinni, heldur streist á móti er hann var dreginn út úr bifreiðinni
og ekki farið að fyrirmælum um að leggjast í jörðina. Hafi vitnið því beitt
kylfunni tvisvar eða þrisvar sinnum á læri stefnanda til að knýja hann niður,
en mikilvægt hafi verið að koma honum niður sem fyrst til að koma í veg fyrir
átök úti á miðri stofnæðinni.
Líta verður til þess að um fyrirfram
skipulagða aðgerð var að ræða gagnvart stefnanda og verður því að ætla að
lögregla hefði átt að geta skipulagt handtökuna þannig að hún færi fram við
ákjósanlegri aðstæður en raun varð á. Vissulega virðist atburðarásin hafa orðið
önnur en lögregla vænti, er stefnandi hélt á brott akandi frá heimili sínu,
áður en húsleitarúrskurður lá fyrir. Ósannað er að stefnandi hafi þá haft grun
um að lögregla vaktaði heimili hans. Verður því að ætla að lögregla hafi haft
nokkurt ráðrúm til þess að fylgja stefnanda eftir og velja hentugan stað til að
stöðva akstur hans. Samkvæmt framburði lögreglumanna var honum ekki gefið
stöðvunarmerki fyrr en við gatnamót sem liggja inn á stofnæð. Verður ekki séð
að brýna nauðsyn hafi borið til þess að stöðva akstur stefnanda á því tímamarki,
enda er ekkert fram komið sem benti til þess að hann væri vís með að hefja
ofsaakstur. Verður heldur ekki séð að um neinn ofsaakstur hafi verið að ræða
eftir að stefnandi varð lögreglu var, áður en hann stöðvaði bifreið sína.
Ekkert bendir til þess að stefnandi
hafi sýnt ógnandi hegðun er honum var sagt að stíga út úr bifreiðinni eða eftir
að út úr henni var komið, þótt hann kunni að hafa streist á móti er hann var
dreginn út úr bifreiðinni. Þá var fjöldi lögreglumanna sem kom að handtökunni
slíkur að ætla má að þeir hefðu haft í fullu tré við stefnanda hefði hann sýnt
af sér ógnandi hegðun.
Eftir handtöku stefnanda, sem
virðist hafa átt sér stað kl. 11.30, þótt tímasetningarinnar 11.55 sé einnig
getið í gögnum málsins, var stefnandi færður á lögreglustöð og var hann
vistaður þar á meðan húsleit fór fram á heimili hans, að viðstöddum verjanda
stefnanda. Leitinni lauk kl. 13.30 en við hana voru haldlögð raftæki (tölvur,
sími og myndavél), en engin ávana- og fíkniefni. Stefnandi var færður á
heilsugæslu til læknisaðhlynningar um kl. 14.30 en ekki liggur fyrir hvenær
þeirri aðhlynningu lauk. Leit í bifreið stefnanda hófst kl. 16.40 og lauk 10
mínútum síðar. Verður ekki séð að stefnandi byggi á öðru en að heimild hafi
staðið til leitar bæði á heimili hans og í bifreiðinni. Skýrslutaka af
stefnanda hófst kl. 17.00 og henni lauk 17.17. Var stefnanda sleppt að lokinni
yfirheyrslu.Var stefnandi þannig sviptur frelsi sínu í nálægt sex
klukkustundir.
Í framburðarskýrslu stefnanda kom
fram að hann kannaðist við mennina tvo sem þá sátu í gæsluvarðhaldi og að hann
útilokaði ekki að þeir gætu hafa hist á heimili hans, þótt hann neitaði að hafa
verið viðstaddur þá fundi sjálfur og neitaði alfarið allri aðkomu að málinu.
Rannsóknargögn þess lögreglumáls sem fellt var niður, önnur en framangreind
framburðarskýrsla og húsleitarúrskurður, hafa ekki verið lögð fram og er málatilbúnaður
stefnda raunar fremur óljós um það með hvaða hætti stefnandi hafi stuðlað að
því að grunur beindist að honum í því máli.
Í ljósi alls þess sem hér hefur
verið rakið er ósannað að stefnandi hafi á einhvern hátt valdið eða stuðlað að
þeim þvingunaraðgerðum lögreglu sem hann var beittur. Þá er einnig rétt að
stefndi beri hallann af því að ósannað er að meðalhófs hafi verið gætt við
framkvæmd handtöku stefnanda, þegar kylfu var beitt á líkama hans án þess að
séð verði að hegðun hans hafi gefið nægt tilefni til þess eða að hann beri
ábyrgð á því hvar akstur hans var stöðvaður.
Ekki verður séð að unnt hefði verið
að taka skýrslu af stefnanda fyrr en að lokinni húsleit og læknisaðhlynningu.
Ætla má þó að færa hefði mátt stefnanda fyrr til læknisaðhlynningar, enda
liggur ekkert fyrir sem hnekkir staðhæfingu stefnanda um að hann hafi strax
kvartað undan áverkum og krafist þess að fá aðhlynningu læknis. Verður því
fallist á að ekki hafi verið gætt fyllsta meðalhófs við lengd þeirrar
frelsisskerðingar sem stefnandi sætti.
Ekki verður hins vegar fallist á að
stefnandi hafi sætt vanvirðandi meðferð í skilningi 3. gr. mannréttindasáttmála
Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994, sökum þess að handtakan fór fram um hábjartan dag
á fjölfarinni umferðaræð, né heldur sökum tafar á því að koma stefnanda undir
læknishendur eftir handtökuna og vistunar hans í fangaklefa fram að því.
Þar sem skilyrði 246. gr., áður 228.
gr., laga nr. 88/2008 eru uppfyllt og ekki er fallist á að ákvæði síðari
málsliðar 2. mgr. greinarinnar eigi við, á stefnandi rétt á bótum. Samkvæmt 5.
mgr. 246. gr. skal bæta fjártjón og miska ef því er að skipta.
Fyrir liggur matsgerð læknis um
líkamstjón stefnanda. Ekki er deilt um að stefnandi hafi orðið fyrir þeim
áverkum við handtökuna sem greinir í læknisvottorðum, sjást á ljósmyndum og
lagðir voru til grundvallar í matsgerð. Um er að ræða sérfræðilega álitsgerð
læknis sem gert er ráð fyrir í 10. gr. skaðabótalaga að megi afla og að annar
hvor aðila geti síðan borið undir örorkunefnd. Þessi álitsgerð hefur hvorki
verið borin undir örorkunefnd né hefur henni verið hnekkt með öflun matsgerðar
dómkvadds matsmanns. Þá er ekkert fram komið sem rýrir niðurstöður
álitsgerðarinnar, en líkt og höfundur hennar staðfesti fyrir dómi var við
niðurstöður hennar tekið tillit til fyrri heilsufarssögu stefnanda. Verður
álitsgerðin lögð til grundvallar við sönnun á tjóni stefnanda. Útreikningi
stefnanda á bótakröfunni hefur ekki verið mótmælt. Verða stefnanda því dæmdar
bætur fyrir líkamstjón (þjáningabætur og bætur vegna varanlegs miska) eins og
hann krefst, að fjárhæð 1.937.760 krónur.
Stefndi mótmælir sérstaklega kröfu
stefnanda um miskabætur samkvæmt 26. gr. skaðabótalaga. Hér að framan hefur
verið komist að þeirri niðurstöðu að ósýnt sé að meðalhófs hafi verið gætt
varðandi lengd frelsissviptingar og er kylfu var beitt á líkama stefnanda við
handtöku. Að því gættu verður fallist á að stefnandi eigi rétt til miskabóta. Ekki
verður séð að atvik varðandi húsleit, leit í bifreið og haldlagningu muna hafi
aukið verulega á þann miska, þótt þessar aðgerðir hafi falið í sér inngrip í
friðhelgi einkalífs hans. Þykja miskabætur til handa stefnanda hæfilega
ákveðnar 300.000 krónur.
Samtals verður stefndi því dæmdur
til að greiða stefnanda bætur að fjárhæð 2.237.760 krónur. Þótt vaxtakröfum,
þ.m.t. upphafstíma dráttarvaxta, hafi ekki verið mótmælt sérstaklega með
rökstuddum hætti verður að skilja málatilbúnað stefnda svo að þeim kröfum sé
mótmælt. Krafa stefnanda um almenna vexti á sér stoð í 16. gr. skaðabótalaga og
1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Skilja verður
dráttarvaxtakröfu stefnanda svo að átt sé við dráttarvexti samkvæmt 1. mgr. 6.
gr., sbr. 9. gr., laga nr. 38/2001. Ekki verður séð að stefnandi hafi lagt fram
fullnægjandi upplýsingar til stuðnings bótakröfu sinni fyrr en við höfðun máls
þessa, 31. janúar 2017, og verður upphafstími dráttarvaxta því miðaður við það
er mánuður var liðinn frá þeirri dagsetningu, sbr. fyrri málslið 9. gr. laga
nr. 38/2001.
Stefnandi nýtur gjafsóknar í málinu samkvæmt gjafsóknarleyfi, útgefnu 3. nóvember 2016. Allur gjafsóknarkostnaður stefnanda greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns hans, Sigrúnar Ingibjargar Gísladóttur, sem þykir hæfilega ákveðin með þeirri fjárhæð sem greinir í dómsorði, án virðisaukaskatts. Málskostnaður milli aðila verður látinn falla niður.
Hildur Briem héraðsdómari kveður upp
dóm þennan. Dómari og lögmenn aðila voru sammála um það að endurflutningur
málsins væri óþarfur, þrátt fyrir þann drátt sem varð á uppkvaðningu dómsins,
sem helgaðist af embættisönnum dómara.
Dómsorð:
Stefndi, íslenska ríkið, greiði
stefnanda, A, 2.237.760 krónur, með 4,5% vöxtum skv. 16. gr. skaðabótalaga nr.
50/1993 af 1.937.760 krónum frá 1. febrúar 2013 til 28. febrúar 2017 en frá
þeim degi með dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 til
greiðsludags, og með vöxtum skv. 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 af 300.000
krónum frá 1. febrúar 2013 til 28. febrúar 2017 en frá þeim degi með
dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 til greiðsludags.
Málskostnaður milli aðila fellur
niður. Allur gjafsóknarkostnaður stefnanda greiðist úr ríkissjóði, þar með
talin þóknun lögmanns hans, Sigrúnar Ingibjargar Gísladóttur, 2.400.000 krónur.
Hildur Briem